Choroby metaboliczne wywołujące upośledzenie umysłowe

Większość chorób metabolicznych może wywołać upośledzenie umysłowe. W fenyloketonurii, homocystynurii i zespole Lesch-Nyhana jest ono głównym objawem.

Fenyloketoriuria jest zaburzeniem metabolizmu fenyloalaniny – aminokwasu wchodzącego w skład prawie wszystkich białek. Przyczy­ną jest niedobór lub brak enzymu hydroksylazy fenyloalaniny w wą­trobie, wskutek czego następuje nagromadzenie fenyloalaniny, która nie może być przekształcana w tyrozynę, natomiast jest przekształca­na w kwasy fenylopirogronowy, fenylomlekowy i fenylooctowy. Związ­ki te występują u ludzi zdrowych, ale w bardzo małych ilościach, w fe­nyloketonurii zaś ich stężenie w płynach ustrojowych osiąga bardzo wysokie wartości.

Objawem głównym fenyloketonurii jest niedorozwój umysłowy spowodowany wysokim stężeniem ww. substancji. U niektórych cho­rych występują ponadto inne objawy uszkodzenia układu nerwowego, jak np. niedowłady, drgawki, nieprawidłowa czynność bioelektryczna mózgu, czyli nieprawidłowy elektroencefalogram (EEG). Następstwem bloku metabolicznego jest także niedobór tyrozyny i powstającego z niej barwnika skóry – melaniny, co sprawia, że większość chorych z fenyloketonurią ma jasny kolor skóry, włosy blond i niebieskie tęczów­ki. U niemowląt z fenyloketonurią — jeszcze zanim ujawni się niedo­rozwój umysłowy — występują często wymioty, nadmierna pobudli­wość, zmiany wypryskowe w skórze oraz charakterystyczny „mysi” za­pach potu i moczu, który zależy od obecności kwasu fenylooctowego.

Rozpoznanie fenyloketonurii opiera się na wykazaniu podwyż­szonego poziomu fenyloalaniny we krwi. Test ten jest podstawą badań przesiewowych, w wielu krajach — m.in. w Polsce — obejmujących wszystkie noworodki. Wczesne rozpoznanie, zanim jeszcze występują objawy kliniczne, natychmiastowe wprowadzenie leczenia dietą z niską zawartością fenyloalaniny (mieszanka Lofenalac), pozwala na prawidłowy rozwój umysłowy chorych dzieci.

Homocystynuria jest wywołana niedoborem enzymu syntetgizy cystationiny w wątrobie. Enzym ten warunkuje syntezę cystationiny z homocysteiny i seryny. Brak syntetazy cystationiny powoduje pod­wyższenie poziomu homocysteiny w płynach tkankowych; wzrasta również poziom metioniny, z której powstaje homocysteina.

Główne objawy homocystynurii dotyczą tkanki łącznej (zmiany kostne i oczne) i tendencji do zakrzepów naczyniowych. Chorzy z homocystynurią są zwykle szczupli, wysokiego wzrostu, chodzą posuwiś­cie z odwiedzionymi stopami („chód Charliego Chaplina”). Charakte­rystycznym objawem jest zwichnięcie soczewek. Upośledzenie umysło­we, które występuje u większości chorych, jest prawdopodobnie na­stępstwem drobnych zakrzepów w naczyniach mózgowych. Zakrzepy prowadzą także do niedowładów i drgawek. Przyczyną zakrze­pów jest zwiększenie zlepności płytek krwi i uszkodzenie śródbłonka naczyń, do którego przylepiają się płytki. Zmiany te są spowodowane wysokim poziomem homocysteiny we krwi. Tendencja do zakrzepów tętniczych i żylnych prowadzi do poważnych powikłań, takich jak za­wał serca, zatory tętnicy płucnej lub nerkowej.

Rozpoznanie homocystynurii opiera się na wynikach badania moczu na obecność aminokwasów zawierających siarkę: metioniny i homocysteiny.

Leczenie polega na stosowaniu diety z niską zawartością metio­niny i zwiększoną cystyny oraz na podawaniu witaminy B6.

Zespół Lesch-Nyhana. Jest to zaburzenie metabolizmu puryn, wy­wołane brakiem transferazy, enzymu przekształcającego hipoksantynę i guaninę w fosforan inozyny. Enzym ten znajduje się we wszystkich komórkach, a gen kodujący go zlokalizowano w chromosomie X. Cho­roba występuje tylko u chłopców.

Główne objawy to zaburzenia ze strony układu nerwowego, skłonność do samookaleczeń i dna moczanowa. Przez pierwszych 6-8 miesięcy życia dzieci rozwijają się prawidłowo. Często pierwszym ob­jawem są duże ilości kryształów kwasu moczowego na pieluszce dziec­ka, przypominających pomarańczowy piasek. W pierwszym roku życia może wystąpić kamica nerkowa. Objawy mózgowe pojawiają się zwy­kle stopniowo: niemowlęta, które poprzednio siedziały i dobrze trzy­mały głowę, tracą te umiejętności i już nigdy ich nie zdobywają. Star­sze dzieci mogą siedzieć w krześle tylko po umocowaniu tułowia. Czę­sto wykonują ruchy mimowolne, napięcie ich mięśni jest wzmożone, wykazują nieprawidłowe objawy neurologiczne. Upośledzenie umysło­we jest umiarkowane (wskaźnik inteligencji zwykle mniejszy od 50), ale część dzieci może nauczyć się mówić. Uderzająca jest w tej choro­bie metabolicznej skłonność do samookaleczeń (odgryzanie warg i pal­ców). Samookaleczenia mają charakter nawykowy, a chorzy nie robią tego świadomie i często proszą o pomoc. Nie występują przy tym zabu­rzenia czucia: chorzy samookaleczając się krzyczą z bólu.

Charakterystyczną cechą biochemiczną zespołu Lesch-Nyhana jest podwyższony poziom kwasu moczowego we krwi i zwiększone jego wy­dalanie z moczem. Prowadzi to do kamicy nerkowej i uszkodzenia ne­rek przez sole kwasu moczowego, co może być przyczyną ciężkiej nie­wydolności nerek i zgonu przed 10 r. życia. Innym następstwem zwięk­szonego wytwarzania kwasu moczowego są guzki dnawe i zapalenie stawów z napadami dny.

Leczenie polega na obniżeniu poziomu kwasu moczowego we krwi i tym samym zmniejszaniu powikłań nerkowych, co nie wpływa na upośledzenie umysłowe i objawy neurologiczne. Postępowanie w tym zakresie ograniczone jest do uniemożliwienia samookaleczeń.

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.